budow001.jpg (10466 bytes)

W każdym zębie wyróznia się część widoczną, wystającą do jamy ustnej - koronę zęba (corona dentis) oraz część ukrytą w kości szczęki lub żuchwy - korzeń zęba (radix dentis). Miejsce przejścia korony zęba w korzeń określane jest szyjką zęba (collum dentis lub cervix dentis). Szyjka zęba jest miejscem przejścia szkliwa korony w cement korzenia, ale nie zawsze jest ona identyczna z granicą dziąsła. W młodszym wieku szyjkę anatomiczną przykrywa dziąsło. W starszym wieku rąbek dziąsła przemieszcza się w kierunku korzenia i odsłania szyjkę zęba. Z tego powodu rozróznia się koronę kliniczną (corona clinica), aktualnie widoczną i koronę anatomiczną, pokrytą szkliwem. Z tego samego powodu rozróznia się także korzeń anatomiczny i korzeń kliniczny (radix clinica). W zależności od wieku pacjenta, to znaczy od położenia rąbka dziąsłowego, korona kliniczna lub korzeń kliniczny mają różną długość.

Wierzchołek korzenia (apex dentis) jest jedyną części zęba, która ma otwór. Ten mały otwór nazywa się otworem wierzchołkowym zęba (foramen apicis dentis).

Na kazdym zębie mozna wyróznić pięć różnych powierzchni, w zalezności od położenia w łuku zębowym. Nazwy powierzchni są właściwie określeniami kierunków, to znaczy o nazwie decyduje kierunek, który wskazują powierzchnie. Są to:

  • okluzyjna (zwarciowa), może być sieczna lub żująca
  • językowa (zęby dolne)  lub podniebienna (zęby górne)
  • odśrodkowa=dystalna
  • dośrodkowa=mezjalna
  • przedsionkowa, może być wargowa lub policzkowa
zab001.jpg (75180 bytes)
Budowa makroskopowa tkanek zęba

Patrząc na przecięty wzdłuż, przez środek, ząb mozna bez optycznych środków pomocniczych zobaczyć strukturę poszczególnych tkanek, z których ząb jest zbydowany. Rozróżnia się pięć róznych tkanek, trzy twarde: szkliwo, zębina, cement i dwie miękkie: miazga, ozębna.

Szkliwo (enamelum, substantia adamantina)

Jest to bardzo twarda substancja pokrywająca koronę zęba. Jej najcieńsza warstwa znajduje się w okolicy szyjki zęba i stopniowo, idąc w kierunku brzegu siecznego lub powierzchni żyjącej, staje się coraz grubsza (na powierzchni żującej szkliwo może mieć grubość nawet 2 mm!).

Szkliwo zdrowego zęba jest bezbarwne, prawie przejrzyste (przezierne). Szczególne zabarwienie zęba zależy zatem nie tylko od koloru szkliwa, ale i od tonu barwy leżącej pod nim zębiny.

Szkliwo jest najtwardszą tkanką w organizmie człowieka (wymaga tego funkcja, jaką spełniają zęby, czyli np. miażdżenie pokarmów). Szczególny skład związków nieorganicznych warunkuje też wysoką odporność szkliwa na działanie czynników chemicznych (98% szkliwa to związki nieorganiczne, a tylko pozostałe 2% to związki organiczne). Związki nieorganiczne to głównie minerały - hydroksyapatyty (wapniowe sole kwasu fosforowego, węglowego i fluorowego oraz kryształy fluoroapatytów) oraz niewielka ilość węglanów (związki metalo - węglowe), np.: węglan manganu, sodu i wapnia ale także węglan fluoru.

W okresie rozwoju osobniczego, gdy powstają tkanki zęba, szkliwo zostaje wytworzone przez specjalne komórki szkliwotwórcze - adamantoblasty - w sposób dokładnie określający charakterystyczny kształt danego zęba. Należy zaznaczyć, że zewnetrzny kształt korony zęba jest właśnie zależny od szkliwa, a każda listewka i guzek powstają według zasady prawa kształt - funkcja.

Powierzchnię szkliwa, przez krótki okres po zakończeniu wyrzynania się zęba, pokrywa bardzo cienka błonka (ok. 1 µm), zwana oszkliwem (cuticula dentis). Zostaje ono jednak bardzo szybko zniszczone na skutek żucia. Warto także zaznaczyć, iż szkliwo przestaje sie tworzyć wraz z momentem wyrznięcia się zęba i musi się zachować przez cały okres życia zęba. Można z tego wywnioskować, że szkliwo jest wyznacznikiem długości życia zęba, gdyż jego brak powoduje   nieodwracalne zmiany prowadzące do obumarcia i zniszczenia zęba.

Funkcje szkliwa:

  • ochrona zębiny przed wpływami czynników chemicznych i termicznych
  • osłona przed bakteriami
  • zapewnienie odpowiedniej do gryzienia i miażdżenia twardości zęba (u osób starszych zauważa się tzw. abrazję, czyli starcie szkliwa - zużycie szkliwa)
Cement (cementum, substantia ossea dentis)

Jest to tkanka pokrywająca korzeń zęba od brzegu korony aż do wierzchołka zęba. W pobliżu szyjki warstwa cementu jest bardzo cienka (ok. 0,015 mm), na wierzchołku zęba trochę grubsza (ok. 0,4 mm). Pod względem budowy i składu cement odpowiada tkance kostnej.

Cement wytwarzają specjalne komórki - cementoblasty. Powstaje przy tym warstwa wewnetrzna, bezkomórkowa, leżąca na zębinie, i warstwa zewnetrzna, zawierająca komórki cementu. Do warstwy zewnetrznej wrastają tak zwane włóknw Sharpeya (ozębnej), które przebiegając od cementu do kości szczeki lub żuchwy umocowują ząb w kości (jest to jeden z elementów aparatu zawieszeniowego zęba, dlatego też cement jest jednostką czynnościową aparatu zawieszeniowego zęga).

Zębina (dentinum), także "kość zęba" (substantia eburnea)

Zebina twaorzy warstwe o grubości ok. 3 mm, która otacza jamę zęba (jej górna część do komora zęba - camera dentis, a dolna to kanał zęba - cavum redicis dentis). Jama ta jest wypełniona miazgą zęba.

Zębinę wytwarzają komórki zębinotwórcze - odontoblasty. Powstająca tkanka jest twarda, podobna do kości. Składa się w 70 - 80% ze związków nieorganicznych (podobne jak w szkliwie) i w 20 - 30% z substancji organicznych.

Bardzo wazną cechą zębiny jest jej wrażliwość na ból. Jest to możliwe dzięki wypustkom odontoblastów, które mogą przekazywać impulsy elektryczne. Zaleta tego jest możliwość regeneracji zębiny, która może tak długo być produkowana, jak długo zdrowa jest miazga. Wadą tego procesu jest natomiast zmniejszanie się, poczatkowo dużej, komory zęba.

Bardzo ważną właściwościa zębiny jest jej elastyczność. Choś wszystkie tkanki zęba ją wykazują, to zębina jest tą, która jest najbardziej wytrzymała na zginanie bez wcześniejszego jej złamania. Dzieki tej zdolności zębiny do deformacji wystepuje pewien rodzaj efektu buforowego, na przykład wówczas, gdy dwa zęby zostaną połączone "sztywna" konstrukcją mostu.

Miazga (pulpa dentis)

Miazga leży wewnątrz zęba, w jamie zeba. Wypełnia komorę zęba i kanał korzenia zęba. U młodych osób jama zęba jest bardzo duża, póxniej jednak zostaje coraz bardziej ograniczona przez stale wytwarzaną zebinę.

Miazga zbudowana jest z galaretowatej tkanki łącznej. Zawiera naczynia krwionośne, naczynia chłonne, włókna nerwowe oraz ich zakończenia. Z tego powodu określana jest często jako nerw zęba.

Miazga otoczona jest warstwą odontoblastów, które jednymi wypustkami dochodzą do zębiny, a drugimi do miazgi.

Zadaniem miazgi jest odżywianie zęba. Poza tym pełni ona funkcję ostrzegania bólem przy szkodliwych wpływach termicznych, chemicznych, bakteryjnych, a także mechanicznych.